De Bijbel in de middeleeuwen

Tja, een nieuwtje over de Bijbel in de middeleeuwen. Niet boeiend? Of toch wel? Nou, wel als het de suggestie wil wekken dat de kerk zou doen aan geschiedvervalsing. Vandaar dat ik toch even reageer.

Het artikel luidt als volgt:

Gewone man las Bijbel al in Middeleeuwen
GRONINGEN - Al in de Middeleeuwen had zowel de elite als de gewone man een bijbel in de eigen taal in huis, zo blijkt uit onderzoek van de Rijksuniversiteit Groningen. Een woordvoerder bevestigde zaterdag berichtgeving hierover in Trouw.
Het onderzoek stelt het bekende beeld bij dat arbeiders, zoals de timmerman en de kleermaker, pas sinds de reformatie uit de Bijbel lezen. Het gebruik van Bijbelvertalingen is dus geen protestantse uitvinding, zoals de protestanten onder leiding van hervormer Maarten Luther hebben willen doen geloven.
Volgens de Groningse onderzoekers werd door wetenschappers veel geleund op protestantse kerkelijke bronnen.
Reformatie
Tot nu toe werd steeds gedacht dat het leken voor de Reformatie verboden was om zelf de Bijbel te lezen, maar dat blijkt niet zo te zijn.
Vaak was het wel gewoon toegestaan. Kerkhervormer Maarten Luther beweerde dat de rooms-katholieke kerk het lezen van de Bijbel verbood, maar dat was propaganda, die werd overgenomen door Luthers volgelingen.
Twee jaar
De Groningse wetenschappers zochten meer dan twee jaar in bibliotheken in Nederland, Vlaanderen, Frankrijk en Italië om in kaart te brengen wie in de Middeleeuwen bijbels in huis had. Dat bleek vooral in de stad het geval.
Daar waren steeds meer ambachtslieden en ook een elite die kon lezen en schrijven, maar niet in het Latijn. De bevindingen kunnen het nodig maken dat geschiedenisboeken worden aangepast.

(Bron: Nu.nl)

Helaas is dit maar half nieuws. En halve waarheden wil ik toch altijd voorzichtig mee zijn. De ware helft luidt als volgt: ja, er waren eerdere vertalingen in de 'gewone taal' beschikbaar, nog vóór de opkomst van Luther. Er waren zelfs Bijbelvertalingen in andere talen dan het Latijn nog voor de komst van de boekdrukkunst. Vooral vanuit Engelse hoek kwamen enkele noemenswaardige pogingen de Bijbel toegankelijker te maken voor een breder publiek (klik hier voor een compleet overzicht). Dit tot grote woede van velen, vooral van Rome, maar Engeland was gezegend met een voor die tijd redelijke mate van Godsdienstvrijheid, zij het doordat Engeland wat verder afgelegen was en gescheiden van het vaste Europese land, zij het door enkele politieke breuken na wat (ongelukkige?) huwelijken met het Franse koningshuis. Het is dan ook niet verwonderlijk dat vele jaren later een Engelse koning zijn naam aan een Bijbel in gewoon Engels verbond (King James).
Maar met de komst van de boekdrukkunst rond 1450 (Gutenberg en zijn Bijbel) nam de Bijbel in de gewone taal een vogelvlucht. Het was dus niet lang voor de komst van Luther dat de Bijbel een meer gangbaar bezit kon worden (in een tijdspanne van enkele tientallen jaren, in de late Middeleeuwen). Hiervoor waren door monikken gecaligrafeerde Bijbels enkel in grote kerken, bibliotheken of adelijke vertrekken in te zien. Ze waren simpelweg onbetaalbaar. Na de uitvinding van de boekdrukkunst kwamen er dan ook langzaam meer vertalingen van de grond. Zo waren er rond de tijd van Luther vertalingen in oa Duits, Vlaams, Italiaans, Catalaans en Engels bekend. En inderdaad, deze eerdere vertalingen worden vandaag in veel geschiedenisboeken niet genoemd.

Maar feit blijft - en hier komt de halve onwaarheid - dat dit zgn. nieuws dus geen nieuws is, maar hooguit een bevestiging van wat eerder bekend was. Er waren in de aanloop naar de reformatie (dus niet eeuwen eerder) reeds enkele Bijbelvertalingen beschikbaar in de 'gewone' taal, zij het dat deze veelal als tweederangs werden gezien, of zelfs 'verketterd'. Het zelfstandig lezen van de Bijbel door het gewone volk werd in zijn algemeenheid zeker niet gestimuleerd, de prijs van boeken en de laaggeletterdheid zorgde voor de rest. Deze reeds bestaande vertalingen waren - net als de Lutherse later - onder moeilijke omstandigheden ontstaan en de voorstanders ervan werden vaak hard vervolgd (lees bijv. het verhaal van William Tyndale of John Wycliffe).
Dat het verhaal van Luther in de boeken is blijven hangen, heeft meer te maken met het feit dat een sluimerende beweging pas toen echt een Reformatie werd, een revolutie, een hervorming. De aanloop wordt dan vaak vergeten. Dat is niet nieuw of schokkend, dit gebeurd namelijk nog net zo in onze dagelijkse berichtgeving. Het is hooguit iets om alert op te zijn.

Tenslotte nog een kleine kanttekening: de titel luidt "Gewone man las Bijbel al in Middeleeuwen". Deze conclusie lijkt mij voorbarig. De beschikking over een Bijbel zegt namelijk beslist niets over het al dan niet lezen ervan. Ik kan het weten.

Posted in: Actueel,Bijbel,Kerk